Tussen architectuur en landschap

Tsukamoto Lab Satoyama landschap

Binnen deze balans tussen menselijke en natuurlijke ecosystemen zijn natuur en landbouw in evenwicht en leiden tot bijzondere landschappen. In deze zoektocht tussen beheersen en loslaten, wordt architectuur gebouwd met materialen uit bossen en velden, om de rurale gemeenschap te dienen.

Atelier Bow-Wow stelt een vorm van architectuur voor die in staat is om relaties en omgevingen te creëren die in harmonie zijn met de natuur, gebaseerd op een bewust gebruik van lokale hulpbronnen en een diep gevoel van zorg voor de netwerken waarin architectuur is ingebed. De projecten beginnen altijd met de specifieke materialen en netwerken die op een bepaald moment op een bepaalde plaats beschikbaar zijn.

Een belangrijk onderdeel van de praktijk van Atelier Bow-Wow is rampenbestrijding. In hun werk reageren ze niet alleen op plotselinge rampen, maar ook op de “trage ramp” van het platteland, zoals ontvolking en het verlies van traditionele middelen van bestaan. Projecten zoals de Hakami Satoyama House (2023) in Shimane Prefecture, waar drie huurwoningen werden gebouwd met lokaal hout om nieuwe bewoners aan te trekken, tonen deze aanpak. Het Kamanuma Village-project na de aardbeving van 2011 toont hoe ze lokale vaardigheden en materialen inzetten voor herstel. Hier wordt rijst verbouwd volgens een model van collectief eigendom. Evenzo is de Satoyama-Nagaya Hoshinogawa (2019) in Yame City een complex met huurwoningen, gebouwd op de locatie van een voormalige school met lokaal cederhout en traditionele methodes.
Dit alles draagt bij aan een ‘relationele esthetiek’, waarbij de architectuur een podium vormt voor alledaagse activiteiten en nieuwe relaties tussen de bewoners en hun omgeving creëert. Door lokale middelen te delen en architectuur te ontwerpen die toegankelijk en eerlijk is voor iedereen, draagt Atelier Bow-Wow bij aan de duurzaamheid van de lokale cultuur.

Satoyama School of Design
De Satoyama School of Design is onderdeel van het Tsukamoto Laboratory, binnen het Tokyo Institute of Technology, onder leiding van Yoshiharu Tsukamoto, en wil het satoyama-principe nieuw leven inblazen. Letterlijk betekent ‘sato’ dorp en ‘yama’ heuvel of berg. In deze context zijn landbouw, bosbouw en bouw niet hiërarchisch gescheiden, maar verweven in een complex netwerk van wederzijdse afhankelijkheden. Deze complexe verweven landschappen zijn de laatste decennia aan het verdwijnen, onder andere door de vergrijzing en verstedelijking in Japan die leidt tot een leegloop van het platteland. Sinds de jaren 1980 zijn er verschillende ecologische bewegingen die strijden voor het behoud van de satoyama-landschappen. Professoren en studenten van SSD werken interuniversitair samen om braakliggende velden opnieuw in cultuur te brengen, het landschap te behouden, bestaande structuren te herstellen en kleine huisjes te bouwen met ter plekke gevonden materialen, zoals gerecyclede bouwmaterialen, afgedankte meubels of omgevallen bomen.

Atelier Bow-Wow
Atelier Bow-Wow werd in 1992 in Tokio opgericht door Yoshiharu Tsukamoto en Momoyo Kaijima. Yoichi Tamai trad in 2015 toe tot het bureau.
Het bureau onderzoekt hoe mensen in dichtbebouwde steden leven en ontwerpt vanuit het alledaagse gebruik van ruimte. Hun theorie van “Behaviorology” beschrijft architectuur als een systeem dat reageert op menselijk gedrag en stedelijke omstandigheden. Daarnaast staan ze bekend om het bedenken van de term “Pet Architecture”: kleine, soms vreemde gebouwen die in de overgebleven restjes van de stad zijn geperst als symbolen van stedelijke creativiteit en veerkracht.
Naast grondig theoretisch onderzoek en uitgebreide architecturale projecten organiseert het bureau regelmatig tentoonstellingen en discursieve programma’s.

Voor Atelier Bow-Wow is architectuur geen statisch gegeven, maar een levend onderdeel van een breder netwerk waarin objecten, mensen, naburige gebouwen, weersomstandigheden en locatiespecifieke dynamieken actief vorm geven aan het ontwerpproces. Architectuur wordt gezien als een essentieel knooppunt binnen een groter ecosysteem. Hun werk tracht de groeiende vervreemding tussen mensen, objecten en de natuurlijke wereld te herstellen – een toestand die wordt versneld door de ideologie van kapitalistische groei. In de kern richt hun praktijk zich op één fundamentele vraag: hoe kunnen architectuur en samenleving opnieuw worden vormgegeven in het licht van een ecologische transformatie?

Lezing wordt gegeven door Yoshiharu Tsukamoto.