Bouwen in het lelijkste land ter wereld

Paul Hendrikse Stokerij Ateliers en Wonen, Robbrecht & Daem architecten, 2016-2022

Renaat Braem bouwde hier in de jaren zestig van de vorige eeuw een grootschalig, iconisch woonproject, vanuit een socialistisch ideaalbeeld dat er met de oude stad (lees maatschappij) niets aan te vangen viel. Er moest gestart worden van een blanco blad papier. Het Sint-Maartensdal-complex staat model voor wat hij voor ogen had in ‘het lelijkste land ter wereld’.

Bij een nieuwe generatie architecten, opgeleid na mei ‘68, groeide het besef dat het anders moest. Zij hadden een aversie voor grootschalige projecten en voor het gebrek aan participatie van de bewoners in dit alles. Eerst werd er gewerkt aan kleinschalige invullingen die aan minderbedeelden nieuwe kansen boden om in de stad te kunnen blijven wonen, maar die vaak tegelijkertijd de bestaande structuren hergebruikten of herdefinieerden, eerst schoorvoetend maar gaandeweg met opvallende resultaten.

Deze generatie architecten, gesteund door de in 1998 opgerichte vzw Stad en Architectuur, konden het stadsbestuur overtuigen om over te gaan tot een zachte metamorfose van de stad. Op de fietstocht bezoeken we projecten die getuigen van deze transitie.

Wij starten onze dag met een bezoek aan de Centrale Werkplaatsen, met herinrichting van enkele grote hallen, maar ook aan de nieuwe woonwijk van Bogdan Van Broeck (nu &Bogdan): 134 woongelegenheden gebouwd op een gestileerd raster, met plaats voor groen en ontmoetingen.

Vervolgens fietsen we langs de invulling van een art-deco klooster met uitbreiding voor een circusschool van LAVA architecten, de subtiele invoeging in het straatpatroon met een nieuwe woning van Coussée-Goris-Huyghe architecten. We nemen ook het werk van enkele iconen van het naoorlogse modernisme mee, zoals Marc Dessauvage (Erasmushuis) en Paul van Aerschot (Bibliotheek).

Recenter werk zien we op plaatsen waar grootschalige complexen deels of helemaal afgebroken werden: het voormalige Sint-Pietersziekenhuis met een woontoren en woningen van David Chipperfield; herdefiniëring rond de brouwerij De Hoorn, plus een nieuwe woonwijk door Robbrecht en Daem architecten; de oude Vaartkom waar leegstaande gebouwen een nieuwe bestemming kregen en andere plaats maakten voor nieuwbouw, met werk van BEEL architecten, Xaveer de Geyter, …

Projecten van Czaar en a33 architecten zijn de rode draad doorheen de dag. Deze bureaus hebben als geen ander de transitie van de binnenstad bewerkstelligd. In het prachtige boek ‘Werken in het lelijkste land ter wereld. Zorgzaam stadsherstel in de praktijk’, van Ludo Bekker en Erik Min kunt u hierover meer lezen.